Bu bölümde birlikte rol yapacak, yapan ve yapmayı düşünen arkadaşlar için arabalardaki mekanik sistemlerin çalışma mekanizmalarının anlatıldığı bilgilendirici videolar/yazılar göreceksiniz.
[/color]
Videolar
Diferansiyel nedir? Çalışma mekanizması nasıldır?
[/color]
Manuel Vites Kutusu nedir? Çalışma mekanizması nasıldır?
[/color]
Süspansiyon nedir? Çalışma mekanizması nasıldır?
[/color]
Arabanın gücünü nasıl artırabiliriz? (Chip Tuning / Açık Filtre / Egzoz / NOS)
[/color]
Kısa Bilgilendirme Yazıları
[/color]
Motorun Görevleri
(https://i.hizliresim.com/ADXW8Q.jpg) (https://hizliresim.com/ADXW8Q)
İçten Yanmalı Motorun Çalışma Prensibi Nedir?
İçten yanmalı motorlar, yakıtın havayla karıştırılarak yanma odasında yakılmasıyla oluşan ısı enerjisini hareket enerjisine çeviren makinalardır. Yanma odasında meydana gelen patlamayla (yanmayla), yüksek basınç oluşur, bu basınç silindir içerisindeki pistonu aşağı iter. Pistonun bu aşağı itme hareketi (düz-doğrusal hareket), biyel kolu ve krank mili sayesinde dairesel (dönüş) hareketine çevrilir. Oluşan bu dönüş hareketi krank milinden volana, volandan şanzımana, şanzımandan şaft ve aks miliyle tekerleklere iletilir, böylece tekerlekler döner ve araç ilerlemeye başlar.
(Bakınız: Tüm Motor Parçaları)
(Bakınız: Tüm Sensörler)
Benzinli Motorda Çevrim ve 4 Zaman
Benzinli motorlarda 4 zamanlı olarak olarak çalışırlar ve motorun 4 zamanı tamamlaması bir "çevrim" olarak tanımlanır. Bir çevrimde krank mili 2 tur atar (720o) ve eksantrik mili ise bir tur atar (360o); Krank milinin triger (zaman) dişlisi, eksantrik dişlisinin yarısı kadar büyüktür. Bir çevrimde gerçekleşen 4 zaman: Emme zamanı, sıkıştırma zamanı, iş zamanı, egzoz zamanı. Motordaki bir çevrimin gerçekleşmesi için 4 zamanın gerçekleşmesi gerekir; her bir zamanın gerçekleşmesi için krank mili; yarım tur (180o) döner.
(https://i.hizliresim.com/bVEmEn.jpg) (https://hizliresim.com/bVEmEn)
Emme Zamanı: Yanma odasına hava (hava+yakıt karışımının) alındığı zamandır. Emme supapları açıktır, pistonun alt ölü noktaya (AÖN) inişi sırasında oluşan alçak basınçla (vakum), emme işlemi gerçekleşir. Turbo benzinli direkt enjeksiyonlu motorlarda emme portundan sadece hava alınırken; atmosferik çok noktadan (MPI) enjeksiyonlu benzinli motorlarda hava+yakıt karışımı emilir.
Sıkıştırma Zamanı: Emme ve egzoz supapları kapalıdır ve silindirin içi hava sızdırmaz haldedir. Silindir içerisindeki hava+yakıt, pistonun üst ölü noktaya (ÜÖN) doğru hareket etmesi, hacmin azalması ile sıkıştırılır. Pistonun ÜÖN'ye çıkmasıyla sadece geriye çok küçük bir hacim (yanma odası hacmi) kalır, sıcaklık ve basınç artmıştır. Sırada, bujinin kıvılcım oluşturması vardır. Sıkıştırma zamanı sonunda benzinli motorlarda silindir içindeki sıcaklık 400-600 derece olurken, dizel motorlarda yüksek sıkıştırma oranı sebebiyle bu sıcaklık 600-900 dereceye çıkmaktadır. Benzinli motorlardaki 400-600 derecelik sıcaklık yakıtın tutuşturulması için yeterli gelmez, bu sebeple yanmanın başlatılması için kıvılcım oluşturan bujiler kullanılır. Dizel motorlardaysa oluşan 600-900 derecelik sıcaklık ve yüksek basınçla, yakıt kendiliğinden tutuşturulur (patlatılır).
(Bakınız: Motor Hacmi ve Sıkıştırma Oranı)
İş (Yanma) Zamanı: Yüksek sıcaklık ve basıntaki hava-yakıt karışımı, bujinin kıvılcım çakmasıyla yakılır-patlatılır. Bu sırada emme ve egzoz supapları kapalıdır. Yanma sonucu oluşan çok yüksek basınç, piston kafasına etki eder ve pistonu aşağıya alt ölü noktaya iter. Motorda dönme hareketi (güç ve tork) bu aşamada üretilir. Pistonun hareketi; biyel kolu, krank mili, kavrama, şanzıman-diferansiyel, aks millerinden sonra tekerleklere iletilir, böylece araç hareket eder, iş elde edilir. Bu zamanda üretilen güç, diğer pistonların hareketleri (zamanları) için de kullanılır. Örneğin diğer pistonun sıkıştırma için ihtiyaç duyduğu güç gibi. Silindirde yanma gerçekleştiğinde, benzinli motorlarda sıcaklık 2500 derece civarına, dizel motorlarda ise 2000 derece civarında çıkmaktadır. Yanma zamanında silindirde oluşan basınç 40-70 bar arasındadır.
Piston çapı 8 cm olsun, piston alanı yaklaşık A= 50 cm2 olur. (A= (π . d2)/4)
Bir silindirde yanma basıncı 40 bar olduğunda (40 bar=40kg/cm2 ), P=40kg/cm2
Paskal kanununa göre, P=F/A formülü uygulanır ve yanma zamanında bir pistonun üzerine uygulanan kuvvet bulunabilir. Buna göre
P=F/A ise, F=PxA olur. F= 40kg/cm2 x 50cm2 =2000kg, yani 2 ton olur. (2000kg=20.000N)
Egzoz Zamanı: İş zamanı sonunda alt ölü noktaya inen piston, egzoz supaplarının açılmasıyla beraber üst ölü noktaya doğru çıkar, silindir içerisindeki egzoz gazları egzoz kanallarından egzoz manifolduna büyük bir hız ve basınçla süpürülür. Egzoz gazının yüksek basınç ve akış hızından, turbo şarj kullanılarak fayda sağlanır.
İçten Yanmalı Motorun Verimliliği Nedir?
Yakıtın yanmasıyla elde edilen enerjinin yaklaşık olarak ancak %40-45’i kullanılabilir hareket enerjisi olarak alınabilmektedir. Enerjinin geri kalan %30’u egzoz gazlarıyla, geriye kalan %30’ise soğutma ve ısının yayılması yoluyla kaybolmaktadır.
(Bakınız: Tork ve Güç Nedir?)
(Bakınız: Dizel Motorlar ve Dizel Araçlar)
(Bakınız: Motoru Kesiciye Sokmak - Redline ve Rölanti Devri)
İçten Yanmalı ve Dıştan Yanmalı Motorların Farkı
Eğer yanma olayı ve hareketin üretilmesi aynı yerde oluyorsa, buna içten yanmalı motor denir. Örneğin: benzinli, dizel motorlarda silindirin içinde hem yanma hem hareket oluşuyor.
Eğer yanma olayı ve hareketin üretilmesi ayrı yerlerde meydana geliyorsa, buna dıştan yanmalı motorlar denir. Örneğin: Buharlı trenlerde, yanma kazanlarda meydana gelir, basınçlı buhar depolanır ve başka bir yerdeki silindirlere gönderilir, hareket burada oluşur.
(https://i.hizliresim.com/5anbnA.jpg) (https://hizliresim.com/5anbnA)
İçten Yanmalı Motorlar Zamanlarına Göre Nasıl Sınıflandırılır ?
İçten yanmalı motorların zamanları:
*2 zamanlı motorlar (Bakınız: İki Zamanlı Motorlar)
*4 zamanlı motorlar (Bakınız:Motor Parçaları ve Görevleri)
olarak sınıflandırılmaktadırlar.
Otomobil ve ticari araçlarda kullanılan içten yanmalı motorlar 4 zamanlı motorlardır. Küçük motosikletlerde, çim biçme makinalarında, ağaç kesme motorlarında 2 zamanlı benzinli motorlar kullanılmaktadır.
Benzinli motorlar otto çevrimine göre, dizel motorlar dizel çevrimine göre çalışır. Binek ve ticari araçlarda kullanılan benzinli veya dizel motorlar, 4 zamanlı motor prensibine göre çalışır.
Binek Araç Nedir?
Kişisel yolcu taşımacılığı için kullanılan araçlara binek araç denir. Yani aracınız seyahat etmek için, şahsi olarak ulaşımınızı sağlamak için kullanıyorsanız, bu amaca hizmet eden araçlara binek araç denir. Eskiden daha çok benzinli motora sahip olan binek araçlar, dizel motor teknolojisindeki gelişmeler ve ekonomik sebeplerden dolayı müşteri talebindenki artışla, dizel motorlu binek araçların sayısı oldukça artmıştır. Otomobiller tipik bir binek araçtır.
Ticari Araç Nedir?
Adından da anlaşılacağı üzere, malzeme, yük, yolcu taşımak için kullanılan motorlu araçlara ticari araç denir. Kamyonlar, tırlar, otobüsler, minibüsler tipik ticari araç örnekleridir. Ticari araçlardan çok fazla yük (insan veya eşya) çekmesi beklendiğinden, ticari araçlarda yüksek çekiş kuvvetine (tork) sahip dizel motorlar kullanılmaktadır.
Hafif Ticari Araç Nedir?
Hem ticari, hem de hususi (kişisel seyehat) için kullanılabilen motorlu araçlara, hafif ticari araçlar denir. Aracın ruhsatında, hangi amaçla kullanılacağı belirtilmek zorundadır. Örneğin, pick up kamyonetler, fiat doblo veya ford connect (torneo), minibüsler gibi araçlar, hafif ticari araç tipleridir. Hafif ticari araçlarda da genellikle dizel motor kullanılmaktadır.
Kullanılan Yakıt Türüne Göre İçten Yanmalı Motorlar
Günümüzde en yaygın kullanılan motor yakıtları göz önüne alındığında:
-Benzinli Motorlar: Benzin veya lpg yakabilir.
-Dizel Motorlar: Mazot yakarlar
-Doğal Gazlı (CNG’li) Motorlar: Sıkıştırılmış doğal gazla çalışırlar (Belediye otobüsleri)
Hava Besleme Sistemine Göre İçten Yanmalı Motorlar
*Atmosferik Motorlar: Emme manifolduna ve oradan da yanma odasına havanın gönderilmesinde, turbo şarj (aşırı besleme) kullanılmayan, havanın atmosfer basıncı ve pistonun vakum etkisiyle emişin yapıldığı motor tipidir. Benzinli ve dizel atmosferik motorlar yaygın olarak kullanılırken, atmosferik dizel motorlar artık üretilmemektedir. Atmosfer basıncı 1 bardır.
*Turbo Şarjlı Motorlar: Havanın emme manifolduna ve yanma odasına gönderilmesinde, atmosfer basıncına ilave olarak, bir egzoz turbo şarjı veya süper şarjın kullanıldığı, havanın basınçlandırılarak yanma odasına gönderildiği motor tipidir. Turbo şarj, hem benzinli motorlarda hem de dizel motorlarda kullanılmaktadır. Günümüzde neredeyse tüm dizel motorlar artık turbo şarjlıdır. Benzinli motorlardaysa, atmosferik benzinli motorlar hala en yaygın motor tipidir. Turbo şarjlı, yani aşırı beslemeli motorlar, çok daha yüksek motor gücü, çekiş sunarken; daha düşük yakıt tüketimi, daha düşük egzoz emisyonları elde edilmektedir. Bununla beraber daha maliyetli bir sistemdir.
(Bakınız: Turbo Şarj ve Turbolu Motorlar)
Araçlarda Kullanılan Motor Tipleri
(https://i.hizliresim.com/0Rp9WV.jpg) (https://hizliresim.com/0Rp9WV)
*Sıra Tipi Motorlar: Silindirler düz ve sıralı olarak dizilmiştir. 3,4,5,6 silindirli sıra tipi motorlar kullanılmaktadır. 4 silindirli sıra tipi motorlar en yaygın kullanılan motor tipidir. 4 silinirli sıra tipi motorların en çok tercih edilme sebebi, motor bölmesine çok rahat sığabilmeleridir. Motor silindir sırası her zaman krank kasnağının olduğu taraftan başlar. Ateşleme sırası 1-3-4-2 olan bir motorda, 1-4 ve 2-3 kardeş silindirdir.
(https://i.hizliresim.com/4jVXWY.jpg) (https://hizliresim.com/4jVXWY)
*V Tipi Motorlar: Birbiriyle açı yapacak şekilde iki ayrı silindir bloğunun tek bir gövdede birleştirilmesi ve tek bir krank milini döndürmesiyle oluşur. İki ayrı silindir bloğu seti olarak bir birlerine genelde 60° veya 90° bazı motorlarda (vw) 15° (Vr tipi motorda) açıyla konumlandırılmışlardır. Daha az sarsıntı, daha yüksek kompresyon, daha az krank mili sürtünmesi ve sıra tipi motor gibi az yer kaplaması avantajlarıdır. 6, 8, 12 silindirli motorlar otomobillerde kullanılmaktadır.
(https://i.hizliresim.com/JZzm8E.jpg) (https://hizliresim.com/JZzm8E)
*Boxer Tipi Motorlar (Boksör Motor): Boxer motorlarda silindir ve pistonlar yatay olarak bir birlerine zıt yönde çalışmaktadırlar. İki silindir seti arasında 180° derecelik açı vardır. Boxer motorların en yaygın kullanımı Subaru ve Posche (boxster firmalarının araçlarında görülmektedir.
(https://i.hizliresim.com/dvNmNQ.jpg) (https://hizliresim.com/dvNmNQ)
*W Tipi Motorlar: İki ayrı V tipi motorun bir birine yaklaşık 70 derece açıyla birleştirildikleri motor tipidir, yani çift V motorun bulunduğu çok silindir sayısına sahip yüksek performans motorlarıdır. Örneğin; 6 silindirli 2 adet V tipi silindir bloğu, tek krank kutusunda W harfi biçiminde birleştirilmiştir. 12 silindirli sırat tipi bir motordan çok daha az yer kaplaması en büyük avantajıdır. Bu tip motorlarda her iki silindir bloğu için ayrı arı motor kontrol ünitesi (ecu) kullanılır, yani 2 tane motor kontrol ünitesi vardır, üniteler bağlı bulundukları silindir bloğunu yönetirken, birbirleriyle senkronize çalışırlar.
(https://i.hizliresim.com/Ovzm83.jpg) (https://hizliresim.com/Ovzm83)
[/color]
Kavrama (Debriyaj) Sisteminin Görevleri
Motorda üretilen dönüş hareketini, şanzımana (vites kutusuna) ileten veya aktarımı kesen sistemdir. Vites geçişlerinde motordan şanzımana hareket aktarımını keser. Aracın kalkışı sırasında motor hareketini şanzımana kademeli yavaş yavaş sarsıntısız verir.
Mekanik (kuru) kavrama (klasik baskı-balata), Hidrolik kavrama (tork konvertörü), Çok diskli çift kavrama (DSG), Çift kavrama diskli kuru kavrama (DSG-Powershift), en yaygın kullanılan kavrama (debriyaj) sistemi türleridir.
[/color]
Şanzıman’ın (Vites Kutusu) Görevleri
Motor volanından kavrama sistemine geçen dönüş hareketi, şanzıman ile diferansiyele iletilir. Vites kutusu, motorun gelen dönüş hareketinin hızını ve torkunu değiştirir. Böylece motor devri kademelendirilmiş olur ve sürücünün yol ve yük şartlarına göre talep ettiği hız veya tork (çekiş gücü) sağlanmış olur. Ayrıca şanzıman boşta çalışma (boş vites) ve geri sürüş (geri vites) imkanı sağlar. Manuel (düz) şanzıman, yarı otomatik (DSG - EDC- DCT) şanzıman veya tam otomatik şanzıman çeşitleri otomobillerde kullanılmaktadır.
Dört çeker araçlarda, vites kutusuyla şaft mili arasında bir dağıtıcı dişli kutusu bulunur, şanzıman çıkış hareketi ön akslara da iletilir (ön akslarda da diferansiyel vardır), böylece araçta 4 tekerden çekiş sağlanır.
[/color]
Diferansiyel’in Görevleri
Diferansiyel, arkadan itişli araçlarda arka dingilde tam ortada bulunur. Önden çekişli araçlardaysa, vites kutusu ve diferansiyel bir arada tek bir gövdede, motorun hemen arkasında bulunur. Diferansiyelin görevi, şanzımandan (veya şafttan) aldığı dönüş hareketini, hızı azaltıp, torku yükselterek tekerleklere iletmektir. Ayrıca diferansiyel, iki tahrik tekerleğinin faklı hızlarda (virajlarda-dönüşlerde) dönmesini sağlar. Bunu istavroz dişlileri sayesinde yapar. Lüks veya arazi araçlarında, kilitlenebilir diferansiyel kullanılmaktadır, böylece düşük hızlarda her iki tekerleği bir birine kilitleyerek aynı hızda dönmesini ve patinajdan kurtulmasını sağlar.
[/color]
Aks’ın Görevleri
Diferansiyelden aldığı dönüş hareketini, tekerleğe ileten çelik mildir. Önden çekişli araçlarda kullanılan akslarda iki adet sabit hız mafsalı bulunur. Çünkü ön tekerlekler direksiyon ve süspansiyon hareketi yapmaktadır.
[/color]
Şasi Nedir?
Motorlu araçların gövdeleri iki temel kısımdan oluşur: Şasi ve karoseri. Günümüzde otomobiller şasisiz, dayanıklı taşıyıcı gövde olarak üretilmektedir.
Şasi, aracın tabanındaki sağlam metal konstrüksiyondur. Aracın tüm yapısı şasiye bağlıdır ve şasi tüm araç donanımını üzerinde taşır.
[/color]
Karoseri Nedir?
Karoseri, aracın dış yapısını, şeklini, dizaynını ve bütünlüğünü oluşturan sac yapıdır. Kaporta denilen yapıya karoseri denir. Aracın direkleri ve profiller, karoseriye daildir. Otomobillerde şasi ve karoseri “hücre tipi” tek bir yapıda imal edilmektedir.
[/color]
Araç Kaporta Parçaları Nelerdir?
Araç tavanı, araç tavanı, kapılar, bagaj kapağı, motor kaputu, ön çamurluklar, arka çamurluklar, arka omuz, ön tampon, ön ızgara, arka tampon, Kanat (spoiler), ön camlar, arka camlar, yan camlar, yan aynalar.
[/color]
Araç İç Donanımları Nelerdir?
Direksiyon, gösterge paneli, göstergeler, ön panel (ön göğüs), ön konsol, torpido gözü, vites kolu, orta konsol, kolçak (kol desteği), dikiz ayna, sürücü ve yolcu koltukları, müzik sistemi, klima sistemi, yol bilgisayarı ve navigasyon sistemi.
[/color]
Yürür Aksam Nedir?
Süspansiyon(yay ve amortisör), fren, direksiyon, aks milleri, rot kolları, salıncaklar, rot kolları, rot başları ve rotillerin tümüne yürür aksam denir.
[/color]
Direksiyon Sisteminin Görevi Nedir?
Direksiyon, aracın sürücü tarafından istenilen yöne gitmesini (yönlendirilmesini) sağlayan sistemdir. Sürücü tarafından direksiyon simidiyle oluşturulan döndürme kuvveti, direksiyon dişli kutusu tarafından kuvvet arttırılarak ve doğrusal harekete dönüştürülerek, direksiyon rot kolları üzerinden tekerleklere iletilir. Hidrolik ve elektrik yardımlı direksiyon sistemleri en yaygın kullanılan çeşitleridir.
[/color]
Süspansiyon Sisteminin Görevi
Yoldan gelen darbe ve titreşimlerin, sürücü ve araç gövdesine geçmesini engelleyen, darbe ve titreşimleri sönümleyen, aracın ağırlığını üzerinde taşıyan, aracın yol tutuşunu, lastikleri yola sürekli temasını ve sürüş güvenliği sağlayan sistem süspansiyon sistemidir. Aracın konfor ve güvenlik gereksinimi süspansiyon sistemiyle karşılanır. Yaylar darbe ve titreşimleri üzerine alırken, amortisörler yayın salınımını sönümler.
[/color]
Fren Sisteminin Görevi
Fren sistemi, motorlu araçların hızı azaltmak, durdurmak, duran aracı sabitlemek için kullanılır. En yaygın kullanılan fren sistemi hidrolik fren sistemidir. Kampanalı ve diskli fren mekanizmaları, hidrolik basınç, hidrolik piston, fren balatasıyla, tekerleği yavaşlatır ve durdurur. Fren sistemi, balataları diske sürterek, hareket enerjisini ısı enerjisine çevirir. Ayrınca pnömatik (havalı) fren sistemleri, ağır yük taşıyan ticari araçlarda kullanılmaktadır.
[/color]
Araca Geniş Lastik Takmak - Geniş Lastik Zararları ve Yakıt Tüketimi
Geniş Lastik Zararları ve Avantajları – Araca Geniş Lastik Takmak
Bazı araçların daha geniş lastiklere veya daha büyük lastiklere sahip olduklarını görmekteyiz.
Otomobil üreticileri, tasarladıkları araçlar için en uygun lastik genişliklerini ve lastik (jant) çaplarını belirlemiştir. Bu ölçülerin belirlenmesinde, aracın yakıt tipi (dizel – benzinli), motor hacmi, motor gücü ve torku, aracın şasi-karoseri yapısı, aracın sınıfı (A, B, C, E segmentleri gibi), aracın konsepti, aracın kullanım amacı ve araçtan beklentiler gibi faktörler etkili olmaktadır. Otomobil üreticileri tüm bu faktörleri göz önünde bulundurarak araç için en uygun lastik genişliği ve jant çapı seçimini yapmaktadır.
(Bkz: Jant Büyütmek - Araca Daha Büyük Jant Takmak)
Günümüzde yüksek beygir gücüne sahip spor otomobil modellerinde büyük jant çapına sahip ve geniş (ince yanak) lastikler kullanılmaktadır. Jantın büyük olmasıyla, lastiğin geniş olması beraber bulunan bir özellik olsa da, jantın büyük olmasıyla, lastiğin geniş olması farklı şeylerdir, farklı etki ve sonuçlar doğurmaktadır. Burada sadece lastiğin geniş veya dar olması özelliğinden bahsedeceğiz.
Geniş Lastik Yakıt Tüketimini Etkiler Mi? Aracı Yorar mı?
Geniş lastiklerin yuvarlanma direnci, dar lastiklerden daha fazla olduğu için araca geniş lastik takmak yakıt sarfiyatını arttıracaktır. Geniş lastikli araçlar daha çok yakar. Yuvarlanma direnci fazla olduğundan, eksisine göre aracı daha fazla yoracaktır. Özellikle düşük tork ve güç değerlerine sahip araçlarda lastik genişliğini arttırmak olumsuz sonuçlar doğurabilir.
Geniş Lastik Zararları Nelerdir?
*Geniş lastikler genelde daha fazla yakıt tüketimine sebep olur,
*Daha fazla motor gücü ihtiyacı (daha büyük hacimli motor veya daha güçlü motor ihtiyacı),
*Yağmurlu havalarda daha düşük yol tutuşu, özellikle su birikintilerinden hızla geçerken oluşan “su yastığı” sebebiyle daha kolay kayma eğilimi. Dar lastikler su birikintisini daha kolay yarar, yola temas eder ve suyu daha kolay tahliye eder, yol tutuşu daha fazla olur.
*Karlı yollarda (özellikle taze kar) daha düşük yol tutuşu meydana gelir, çünkü daha geniş lastikler zemine daha az basınç uygular. Rally araçlarının karlı yol etaplarında daha dar ve çivili lastikler kullandıkları görülebilir.
*Direksiyon yönlendirmelerinde daha düşük sürüş hissi, kayma olasılığını daha az hissetme durumu.
*Aracın orijinalde daha dar olan lastiklerinin sökülüp yerine daha geniş lastiklerin takılması durumunda, özellikle süspansiyon sisteminde modifikasyonlar gerekir ve kullanımda çeşitli problemlere yol açabilir.
*Araca daha geniş lastikler takmak, tam dönüşlerde lastiğin çamurluğa sürtmesine veya araç yüklü olduğunda ve yere oturduğunda (özellikle arka tekerlerin) çamurluk eteklerine sürtmesine, ses yapmasına ve lastikte şerit halinde aşınmalara sebep olabilir.
*Daha geniş lastikler takmak, aracın ön düzen ayarlarında ( ön düzen geometrisinde, toe-in, kamber, kaster ) yeniden ayarlamalar yapılmasını gerekli kılar. Bazı sorunlara sebep olabilir.
*Daha geniş lastikler sürüş anında daha fazla lastik sesi üretir.
*Diğer şartlar göz ardı edildiğinde, geniş ve ince yanaklı lastiklerin yanak esneme mesafesi az olduğundan, konfor nispeten düşecektir.
(Karlı etaplarda rally araçlarının kullandıkları ince ve çivili kar lastikleri)
Geniş Lastik Avantajları Nelerdir?
*Geniş lastiklerin yanakları daha dardır ve özellikle dönüşler daha iyi yol tutuşu sağlar. Dar ve yanak yüksekliği fazla olan lastiklerin dönüşlerde esneyerek burkulduğu gözlemlenebilir, geniş lastikler bu açıdan daha stabildir.
*Daha geniş lastiklere yola daha az basınç yaptıklarından, daha az aşınır.
*Daha geniş lastikler ince yanaklıdır, ince yanaklı lastikli araçlar yere daha yakın olur. Yani aracın ağırlık merkezi yere daha yakın olduğundan virajlarda yol tutuşu daha iyi olacak, araç savrulmadan dönebilecektir.
*Daha geniş lastikler daha iyi yol tutuşu sağlar (kuru asfalt yolda). Bunun sebebi daha geniş lastiklerin, daha yumuşak yapısal özelliğe sahip olmasındandır, daha yumuşak lastiğin sürtünme katsayısı daha yüksek olduğundan yol tutuşu daha iyi olur. Yani daha iyi yol tutuşu lastiğin geniş olması sebebiyle değil, geniş lastiklerde daha yumuşak lastiğin (kauçuğun) kullanılabilmesi sebebiyledir.
Yol tutuşu = sürtünme kuvveti; Sürtünme kuvveti = aracın ağırlığı x sürtünme katsayısıdır. Geniş lastiklerin yolla temas yüzeyi daha fazladır fakat, sürtünme kuvvetinin, temas eden yüzeyin artmasıyla bir ilgisi yoktur.
(Fizik kanunu: Sürtünen yüzeylerin büyüklüğü, sürtünme kuvvetine etki etmez)
Dar lastiklerin yanak yüksekliği daha fazladır, daha fazla yanak yüksekliğinin aracın yükünü taşıyabilmesi için, lastiğin malzeme olarak biraz daha sert olması gerekir, daha sert lastik nispeten daha düşük sürtünme katsayısı.
Yumuşak malzemeden lastiklerin (yanaklarının) aracın yükünü taşıyabilmesi için daha geniş olmaları gerekir, geniş lastiklerin yanak yüksekliği daha azdır (ince yanak), düşük yanak yüksekliği aracın yükünü burulmadan taşıyabilir. Daha yumuşak lastik demek nispeten daha fazla sürtünme katsayısı demektir, bu da daha iyi bir sürtünme kuvveti ve daha iyi bir yol tutuşu demektir.
Lastik Yuvarlanma Direnci Nedir?
Lastik yuvarlanma direnci, araçta yakılan yakıttan elde edilen enerjinin bir kısmını harcayan, lastiğin dönmeye karşı göstermiş olduğu dirençtir. Lastik dönerken, yol yüzeyine temas eden kısmı deforme olur ve temas sona erdiğinde hemen eski halini alır. Yani lastik her tur dönüşünde sürekli deforme olur ve eski haline geri döner, buna elastik deformasyon denir.
Lastiğin yolda yuvarlanma hareketi sırasında deforme olup bükülmesi sırasında, kauçuk malzeme esneyip şekil değiştirmektedir. Bu şekil değiştirme sonucu lastik ısınır. Yani depodaki benzini yakıp hareket enerjisi üreten motorun, bu hareket enerjisinin bir kısmı, lastiğin yuvarlanma direnciyle ısı enerjisine dönüşmesine sebep olur, bu kaybolan enerjidir.
Enerjinin bir kısmı sürekli olarak bu yuvarlanma direncini yenmek için harcanır.
Yuvarlanma direnci arttıkça, motorun aracı hareket ettirmesi için gereken enerji de artar, bu durumda daha fazla yakıt yakar.
Yuvarlanma direnci, yük arttıkça, lastik basıncı azaldıkça, temas yüzeyi arttıkça artar.
[/color]
Daha Büyük Jant Takmak - Zararları Avantajları ve Yakıta Etkisi
Jant Büyütmek Nedir Nasıl Yapılır?
Jantlar büyütmede 3 yöntem kullanılıyor genel olarak.
*1. Yöntemde jant çapı ve lastik çapı aynı kalıyor, sadece daha geniş lastik kullanılıyor. Yani buna sadece lastik genişletme işlemi diyebiliriz.
*2. Yöntemde jant çapı 1 inç büyütülüyor. (örn: 16 inçten 17’ye) Hem lastik çapı hem jant çapı büyüyor, yanak inceliyor.
*3. Yöntemde jant çapı 2 inç büyütülüyor. (örn: 16 inçten 18’e) Hem lastik çapı hem jant çapı büyüyor, yanak inceliyor.
(Bkz: Araca Geniş Lastik Takmak - Avantaj Dezavantajları)
Daha Büyük Jantın Zararları (Büyük Jant Dezavantajları)
Daha büyük jantların otomobili daha havalı gösterdiği bir gerçek. Sürücülerin estetik kaygılarla araçlarının jantlarını büyütmek istemeleri genellikle hayal kırıklığıyla sonuçlanıyor. Özellikle düşük motor hacmi, tork ve güç değerlerine sahip araçlarda, orijinal jant ölçüleri dışında büyük jant takıldığında bu durum ortaya çıkmaktadır.
Otomobil üreticileri, aracın motor karakteristiğine, süspansiyon özelliklerine, aracın konseptine ve müşteri beklentilerine göre en uygun jant büyüklüğünü belirler ve müşterilerine bu şekilde sunarlar. Tüm bu faktörler göz önüne alındığında büyük jantlar araç performansını arttırırken, bu faktörler göz ardı edildiğinde tam tersi sonuçlar ortaya çıkmaktadır.
Jant büyütme işleminde dikkat edilmesi gerekenleri aşağıdaki bölümden okuyunuz.
Jant büyütmenin zararları şu şekilde sıralanabilir.
*Hızlanma – ivmelenme azalır. Özellikle yetersiz motor gücüne sahip araçlarda, hızlanma azalacaktır. Bunu sebebi jantın daha ağır olması ve tekerleğin toplam çapının büyümüş olmasıdır. Daha büyük jantı döndürmek için daha yüksek tork (döndürme kuvveti) gereklidir, jant büyür ve motor aynı kalırsa, performans düşer. Daha büyük jantı döndürmek için daha çok tork gereklidir.
*Yakıt artar. Jant ölçüsü büyütmek, araçlarda yakıtı arttıracaktır. Daha büyük jantlar daha ağırdır ve bu ekstra ağırlık yakıtı olumsuz etkiler. Ayrıca tekerleğin komple çapı da büyürse, tekeri döndürmek için motor daha fazla zorlanacak ve daha çok yakacaktır.
*Aracın konforu azalacaktır. Büyük jantların lastiklerinin yanakları ince ve serttir. Normal lastiklerin yanak yüksekliği daha fazladır ve yoldan gelen darbeleri kısmen emerler. Büyük jantlı geniş lastikler yoldan gelen darbeleri kısmen de olsa yumuşatmadan direkt süspansiyon sistemine iletir. Spor araçların süspansiyonu, yüksek yol tutuşu sağlaması açısından zaten sert bir karakteristiğe sahiptir, fakat sıradan bir orta sınıf aracın süspansiyonu günlük kullanım için konfor-performans açısından ortalama bir karardadır, bu araca büyük jant takmak, konforu azaltır.
*Büyük jantlar daha pahalıdır, bu jantlar için üretilen lastikler de daha pahalıdır.
*Jant ebatını büyütmek, aracın süspansiyon sisteminde bir takım uyumsuzluklara ve arızalara sebep olabilir. Çamurluklara sürtme gibi problemlerle sıkça karşılaşılır. Tekerlek geometrisinin yeniden ayarlanması gerekir. Bu problemlerin aşılması için yapılacak müdahaleler ekstra maliyete sebep olur.
*Aracın hız göstergesi, orijinal jant büyüklüğü baz alınarak yapılan hesaplamaya göre hızı gösterir. Jant çapının değişmesi hız verisinde gerçek değerlerden sapmalara yol açar.
*Büyük jantlarda kullanılan geniş ve ince yanaklı lastiklerin kötü yol koşullarında deforme olması muhtemeldir. Çukur, kasis, kaldırım vb. sebeplerle lastik yanakları darbe alıp hasar görebilir, ayrıca darbe janta etki ederse jantın yamulması bile söz konusudur.
(Jant büyütme işleminde toplam tekerlek büyüklüğünün artması)
Daha Büyük Jantın Avantajları
Otomotiv üreticileri tarafından genellikle büyük hacimli araçlarda veya spor modellerinde daha büyük ebatlarda 17” 18” 19” inç çapında jantlar ve buna göre büyük ve geniş lastikler kullanılmaktadır. Büyük ebatlı jantların faydaları şu şekilde sıralanabilir:
*Daha iyi viraj dönüş performansı. Daha büyük jantlarda kullanılan geniş yüzeyli ve ince yanaklı lastiklerle özellikle viraj dönüş performansı artar, aracın yol tutuşu iyileşir, araç dönüşlerde daha stabil hareket eder. Yani daha yüksek hızlarda kayma ve savrulma olmadan virajlar alınabilir. İnce (dar) yanaklı lastikler virajlarda daha az esner.
*Daha iyi fren performansı ve yol tutuşu. Büyük ebatlı jantlarda kullanılan geniş ve ince lastiklerde, lastiğin yola temas eden yüzeyinin malzemesi daha yumuşak malzemeden yapılır, daha yumuşak lastiğin sürtünme katsayısı daha fazla olduğundan, frenleme mesafesi – fren performansı daha iyi olacağı gibi, yol tutuşu da artar. Bununla birlikle ince yanakların yapısı daha serttir, bu sertlik viraj performansını arttırır. Ayrıca daha büyük jantlarda daha büyük disk, daha büyük balata ve daha büyük kaliper pistonu kullanılabilir, daha büyük kaliper pistonu daha yüksek frenleme kuvveti sağlar. Daha büyük fren mekanizması (disk-balata-piston) yolda daha kolay soğur, daha soğuk daha iyi sürtünme daha iyi frenleme demektir. Ayrıca geniş lastiklerde, lastik yüzeyinde birim alana düşen kuvvet (basınç) daha az olacağından, lastik de daha az ısınır. Daha az ısınan lastik, daha iyi yol tutuşu ve fren demektir.
Jant Büyütmede Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar
Aracın orijinal jantlarını söküp yerine daha büyük jantlar takılırken dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, tekerleğin (jant+lastik) yani lastiğin dıştan dışa ölçülen çapının (toplam çapın) büyümemesi gerektiğidir.
Toplam çap = jant çapı + lastik yanak yüksekliği
Örneğin;
Yeni büyük jant aldınız, jant çapını 16 inçten 18 inçe çıkardınız. Bu durumda jant çapı büyüdü.
Yeni bir lastik de almak zorundasınız, işte dikkat edilmesi gereken kısım bu. Jant çapı büyürken, yeni lastiğin yanak yüksekliği küçülmelidir (incelmelidir). Yeni lastiğin yanak yüksekliği yeterince ince değilse, bu durumda tekerleğin toplam çapı, orijinal eski tekerlekten daha büyük olacaktır, bu durumda aracın hızlanması önemli ölçüde azalacak, yakıt sarfiyatı artacak, çekişi düşecek, hız göstergesi hatalı hız bilgisi verecek ve abs sisteminde problemler olacaktır. Çamurluğa sürtme, ses yapma gibi sorunlara yol açacaktır.
Bu sorunlarla karşılaşmamak için mutlaka eski tekerlek çapına mümkün olan en yakın çapı sağlayacak ölçülere sahip yeni bir lastik seçilmelidir. Bu işi yapan servislerde uyumluluk-dönüşüm tabloları büyük ihtimalle vardır.
Eğer sahip olduğunuz araç gerçekten güçlü bir araçsa ve yapısal olarak süspansiyon sistemi buna uygunsa, yukarıda sayılan olumsuzlukları yaşamayabilirsiniz.
[/color]
Lastik Üzerinde Yazan Rakam ve Harflerin Anlamları
Örneğin: 196/65R15
196: Lastiğin genişliği (milimetre)
65: Lastik yanağının kesit oranı. Lastiğin yanak yüksekliği, lastiğin genişliğinin %65’ine eşitmiş. Yani: Yanak yüksekliği= (196 x 65)/100 = 127mm. Yanak yüksekliği 127 milimetre.
R: Radyal lastik
15: Lastik iç çapı. Bu, jantın dış çapına eşittir. 15 jant denir.
(https://i.hizliresim.com/dvNmXp.jpg) (https://hizliresim.com/dvNmXp)