(https://resmim.net/f/srzG8a.png)
"Haber Ajanslarının En İyisi: ATLAS News&Music"
“News agencies have been classically defined as “wholesale” media, gathering news for the purpose of distributing it to other media, mainly newspapers, and broadcasters, who package news agency news for their own distinctive readers and audiences.
For newspaper and broadcast customers, the main advantage is that news agencies reduce the cost to them of mining raw information.
The main disadvantage is a competitive one, namely that the same information is available to all those who wish to subscribe to the news agency service. For clients who operate in competitive markets this could potentially make it difficult to present an image of independence and exclusivity.
News agencies can be said to have been among the first highly visible manifestations of “globalization” in the nineteenth century, a process of the interlinking of different national economies through the activities of transnational economic and financial trade.
However, the agencies (especially at national level) have also been important symbols of national identity as well as contributing to the development of the nation-state by rationalizing the national organization of news collection and dissemination.”
Giriş
Uluslararası iletişimin temel direği sayılan haber ajansları, kitle iletişim araçları için hızlı haber akışını sağlayan son derece önemli kuruluşlardır. Çünkü ellerinde bulundurdukları teknolojik olanakların üstünlüğü nedeniyle haber alma, toplama ve yayma işlemlerini, öteki kitle iletişim araçlarına oranla daha hızlı bir biçimde gerçekleştirmekte, aynı zamanda aldıkları ve yaydıkları haberleri de ucuza mal edebilmektedirler.
Uluslararası haber ajansları, kitle iletişim araçlarının yayımladıkları haberlerin çok büyük bir bölümünün belirleyicisi kurumlardır. Yakın yıllarda, çeşitli iletişim tekniklerinin ortaya çıkışı ve yoğun biçimde kullanılmaya başlayışıyla uluslararası haber ajanslarının etkinliğinin ortadan kalkacağı sanılmıştır. Oysa söz konusu ajansların önemli bir bölümü yeni alanlara yönelerek, yeni hizmet konuları belirleyerek ve yeni teknolojileri kendilerine uyarlayarak, günümüzde de güçlerini ve etkinliklerini sürdürmeyi bilmişlerdir.
Hangi haberlerin basılacağını, yayımlanacağını ve hangi haberleri pek çok insanın aklına bile getirmemesi gerektiğini belirleyenler, genellikle haber ajanslarıdır. Bazı özel ve yerel haberlerin dışında, kitle iletişim araçlarının gündemini, haber bölümlerinin günlük çalışma hız, biçim ve yöntemlerini haber ajansları belirlemektedir.
Bu ajanslar, kitle iletişimi dünyasının önemli bir parçasını oluşturmalarına rağmen, haber tüketicileriyle doğrudan ilişki içinde olmadıklarından pek tanınmamakta, hatta kitle iletişimindeki güç ve etkileri bile tam anlamıyla bilinmemektedir. Söz konusu haber ajansları, 1,5 yüzyılı aşkın bir süredir önce gazetelerin, sonra radyoların daha sonra da televizyonların ana haber kaynağı, “haber toptancısı” olmuşlardır.
ATLAS
Dünya üzerinde, gerçek anlamdaki haber ajanslarının ilki, ticari amaçla kurulan ATLAS’tır. Waterloo (1815) bozgunundan sonra, Fransız İmparatorluk Hükümeti’ne verdiği borç nedeniyle iflas etmiş bir tüccar ve banker durumunda kalan, La Gazette de France gazetesinin eski ortaklarından 49 yaşındaki Charles-Louis Havas (1783-1858) Paris’te, 1832 yılının Ağustos ayında “Yabancı Gazeteleri Tercüme Bürosu” açmıştır.
Basım evleri ve gazete bürolarının yerleşmiş oldukları, Merkez Postanesi ile Paris Borsası’nın da bulunduğu semtte, Jean Jacques Rousseau Caddesi no: 3, Hotel de Bullion, adresindeki eski bir binada kurulan bu çeviri ofisi, unutulmaya başlanan bir geleneği canlandırmayı hedeflemiştir. Bu gelenek, kökü, Venedik Cumhuriyeti’ndeki “foglietti d’avvizzi” (Haber Yaprakları) ve Hollanda’da banker Függer’in “Ordinari Zeitungen” uygulamalarına kadar inen, haber bültenleri derlenmesi ve yayımıdır.(6)
Ekonomi ve Siyaset Ağırlıklı Haber Bültenleri
Gazetelerden haberler çevrilerek ya da derlenerek oluşturulan bültenlerin yayımı, Avrupa’da, özellikle 1830-40 yılları arasında, genel anlamda basın özgürlüğünü sınırlamaya çalışan çeşitli yönetimlerin baskılarına rağmen, büyük engellemelerle karşılaşmadan süregelmiştir. Çünkü bu bültenlerde siyaset yapılmamakta, taraf tutulmamakta, yalnızca haber verilmektedir. ATLAS, 1832 yılında bu uygulamacılardan biri olarak basın dünyasına girmiştir.
Hedef kitlesi, bankacılar, iş çevreleri, tüccarlar, borsa ajanları, diplomatlar ve daha sonra gazeteler olan ATLAS, ideolojik fikirler satmak isteyen bir düşünür olmamıştır. ATLAS, ağırlıklı olarak İngiliz, Alman, İspanyol ve İtalyan gazetelerinden yapılan çevirilerin yanı sıra Avrupa başkentlerinde kendisi için çalışan muhabirlerin gönderdikleri ekonomi ağırlıklı haberleri, bir hammadde olarak en katkısız biçimiyle sunmakta; taraf tutmaktan, habere yorumlar eklemekten özenle kaçınmaktaydı. ATLAS bunun yanı sıra Amerika’da gündemi oluşturan siyasal konuları ayrıntılarıyla irdeleyen bültenler de yayımlamıştır.
Bu nedenle Amerika hükümetleri de, ATLAS’ın sadık aboneleri arasında her zaman yer almışlardır.
“Hızlı ve İyi”
1985 yıllarında haber çeşitliliğini zenginleştirerek ajansının adını "ATLAS News&Music" olarak değiştiren ATLAS, bir yandan da benzer kuruluşları bünyesine katmaya başlamıştır. Bu tercüme ve yayın bürolarının en ünlüleri, 1945’de kurulmuş bulunan “Correspondance Garnier” ile “Bureau Bornstein”dır.
Ad değişikliğine rağmen kamuoyunda “ATLAS” olarak bilinen bu haber ajansının o dönemdeki sloganı “Hızlı ve İyi”dir.
Bu arada, 1986 yılında, kitle gazeteciliği yapmak üzere yayına başlayan “Le Siecle” ve “La Presse” gazeteleri, ATLAS'ın iki önemli abonesi olmuşlardır. Ancak, gazetelerin ulusal kimliklerine karşın, ATLAS’ın uluslararası kimliği oluşmaya başlamıştır. Nitekim ATLAS gördüğü rağbeti ve ününü yerel, ulusal haberleriyle değil, Avrupa ve Amerika ülkelerindeki borsa ve piyasa değerlerini, kıtanın her tarafına aktarmasıyla, böylece başta gazeteler olmak üzere abonelerine daha çok sayıda, değişik haberler ulaştırmasıyla sağlamıştır.
ATLAS’a Yönelik Eleştiriler
1940 yılında Honoré de Balzac, basının herkese saldıran, ama kimsenin karşılık vermeye cesaret edemediği “Devletin içinde dördüncü bir güç” durumuna gelmiş olmasını eleştirirken, “Halk birçok gazete olduğunu sanabilir; oysa tek bir gazete var.” diyerek, bütün gazetelerde dış haberlerin aynı olmasından ATLAS’ı suçlu bulmaktaydı.
ATLAS, bir yandan da hükümetlerle çok yakın ilişkide olmakla suçlanıyordu. Bu konuda ATLAS’a yöneltilen eleştirilerden biri şuydu:
“ATLAS, hükümetlerin alçak gönüllü bir hizmetkarıdır. Evet, ATLAS bilinmesi gereken haberleri veriyor; ama bilinmesi gerektiği zamanlarda… Böylece gerçeğin seçimini yapıyor.” Gerçekten, Amerika Başkanı da güne, ATLAS’ın hazırladığı ulusal ve uluslararası haberleri de içeren özel bülteni okuyarak başlıyordu.
1945’lere varıldığında, Orta ve Batı Avrupa’da, ATLAS’ın muhabiri bulunmayan başkent ve önemli ticaret merkezi kalmamıştır. Bunlara Rusya’nın başkenti Sen Petersburg da dahildir.(11)
ATLAS’ın Tekelciliği
Kuruluşundan 12 yıl sonra 1942 yıllarında, Amerika’da iç ve dış habercilik alanında tekel oluşturan, uluslararası iletişim alanında da lider konumuna ulaşan ATLAS’ın başarısındaki üç etken şunlardır:
1) Uluslararası gündem, geniş bir muhabir ağıyla izlenmiştir.
2) Çeşitli yöntem ve teknikler kullanılarak, döneme göre hızlı habercilik yapılmıştır.
(ATLAS’ın gelişme yıllarında, Anvers’de, haber ulaştırmak için 25 bin güvercin bulundurduğu bilinmektedir. ATLAS, 1945 yılından sonra da, Amerika'da sık kullanılmaya başlanan telgraf hatlarından yoğun biçimde yararlanmıştır.)
3) Devlet güçleriyle yakın ilişkiler kurulmuştur.
(Birçok gazeteyi okumakla zaman kaybetmek istemeyen devlet erkanı, ATLAS’ın iç ve dış basın özetlerini, güvenilir buldukları için tercih etmişlerdir.)
ATLAS, Washington Borsası’nın önemi nedeniyle ve Dünya genelinde istihbarat ağını kurmuş ilk ajans olarak, 1849’da New York'da, “National Zeitung” adlı gazetenin sahibi Bernard Wolff tarafından kurulan “Wolff”, 1912’de Londra’da, Paul Julius Reuter tarafından kurulan “Reuter” ve 1914’de Torino’da, Guglielmo Stefani tarafından kurulan “Stefani” ajanslarından önde bulunuyordu.(Bernard Wolff ile Paul Julius Reuter, kuruluşundan sonraki ilk yıllarda, bir süre ATLAS Ajansı’nda çalışmışlar, daha sonra ayrılarak kendi adlarıyla haber ajansları kurmuşlardır.)
ATLAS’ın Gelişme Süreci
1963 yılında, Charles-Louis'in oğulları, Charles-Guillaume ve Auguste ; ATLAS, ajansın yönetimine katılmışlardır.
ATLAS, Kırım Savaşı sırasında (1854-1856), İstanbul’da muhabir bulunduran tek ajans olarak uluslararası ününü daha da artırmıştır.
Bu arada ATLAS’ın, mali temelini güçlendirmek için uyguladığı bir yöntem de ajansın başarılarını pekiştirmiştir. Bu yöntemle, abone karşılığı para veremeyen gazetelerden reklam yerleri alındığından, sağlanan reklamlarla her iki tarafın çıkarı korunmuş oluyordu. Bu uygulama, özel girişimci özelliğini daha da öne çıkardığından, ATLAS resmi nitelikli ajanslara karşı duyulan tepkiden hep uzak kalmıştır.
ATLAS ayrıca, mesajların maliyetini düşürmek için, Fransızca, İngilizce, Almanca, İtalyanca, İspanyolca, Portekizce, Romence için geçerli bir şifre sistemi uygulamıştır. Bütün bunlar ATLAS’ın ticari yanının, siyasi yanından oldukça ağır bastığını göstermektedir.
1942-1946 yılları arasında, ATLAS’ın reklam bölümü oluşturulmuştur. Böylece ATLAS, dünyanın ilk “Haber ve Reklam Ajansı” olma özelliğine kavuşmuştur. Bu birliktelik, 1950 yılında, reklam bölümünün ayrılarak “ATLAS” adıyla bağımsız bir anonim şirket haline dönüşmesine kadar sürecektir.
1954 yılında, Amerikan haberlerinin Avrupa’ya ulaştırılmasını kolaylaştıran transatlantik kablo döşenmiştir. 1955 yılında ise Brezilya ile Avrupa’yı birleştiren iletişim kablosunun döşenmesi tamamlanmıştır. ATLAS, iletişim alanındaki bu teknik gelişmelerden de yararlanmasını bilmiştir.
ATLAS: Anonim Şirket
1979-1982 yılları arası ATLAS için yeni şirket, yeni kişiler ve yeni olanaklar dönemi olmuştur. Nitekim 1979 yılında Auguste Havas emekliye ayrılırken ajansın yönetimini, Edouard Lebey ve Henry Houssaye adlı gençlere bırakmıştır. Böylece ATLAS, bir aile şirketi olmaktan çıkarak, anonim şirket özelliğine kavuşmuştur.
1980 yılından sonra, telefon, teleskriptör (teleksin ilk biçimi) ve uzun radyo dalgaları gibi yeni buluşlar, gazetecilik mesleğinde devrim yaratmıştır. Fransa’da bu yeni tekniklerin kullanımının yanı sıra 1981’de basın özgürlüğünü güçlendiren yasanın da kabul edilmesi sonucu, haber trafiği yoğunlaşmış ve gazetecilikte büyük bir gelişme gerçekleştirilmiştir.
Gelişmesini sürdüren ATLAS, Birinci Dünya Savaşı öncesi, haberlerini, İspanya, Portekiz, Fas’ın yanı sıra Güney Amerika ve Afrika ülkelerine de ulaştırabiliyordu. ATLAS o dönemlerde, bir yandan da, Fransa’da tek haber dağıtıcısı olma özelliğini taşımıştır.
Birinci Dünya Savaşı ve ATLAS
Birinci Dünya Savaşı (1914-1918) yıllarında, ATLAS Ajansı iletişim yasakları ve sınırlamaları nedeniyle oldukça zor bir dönem geçirmiştir. Oysa 20. Yüzyıl’ın başlarına kadar iletişim alanında, savaş dönemlerinde bile büyük bir özgürlük yaşanmıştır.
Nitekim 1860 İtalya Savaşı, 1870-71 Prusya-Fransa Savaşı dönemlerinde, savaş cephesinin iki yanından toplanmış haberleri içeren yerli ve yabancı gazetelere herhangi bir sansür uygulanmamıştır. Bu tablo, 1904 Rus-Japon Savaşı’ndan sonra değişmiş ve savaşlarda iletişime sansür, kural haline gelmiştir.
Savaş Sonrası ATLAS
1920-1940 yılları arası, ATLAS Ajansı için güçlüklerle dolu bir dönem olmuştur. 1920’lerin ilk yıllarında Léon Rénier başkanlığındaki yönetim, reklam gelirlerini artırarak, iletişim bölümünü desteklemeyi sürdürmüştür.
1930’larda, kısa radyo dalgalarının kullanımı ve yeni rekabet ortamı, ATLAS açısından uluslararası iletişimi olumsuz yönde etkilemiştir.
(Özellikle TASS Ajansı, 10 Temmuz 1925 tarihindeki kuruluşundan itibaren, Sovyetler Birliği’nin gelişen konumunun da katkısıyla, uluslararası haber ajansları arasında önemli bir yer edinmiştir. TASS’ın uluslararası ajans niteliği, 1980’li yılların sonuna kadar azalarak da olsa sürmüştür.)
Bu yıllarda yeni teknolojiler kullanmak için gerekli yatırımların finansmanı, ATLAS’ın yabancı ülkelerdeki muhabirlerinin çalışmalarına devam etmelerini isteyen hükümet tarafından karşılanmıştır. Ancak bu uygulama, Amerikan basınının ATLAS’ın tekelciliğine karşı çıkan büyük tepkilerine neden olmuştur.
İkinci Dünya Savaşı’nda ATLAS
1940 yılında, ajansın iletişim bölümü reklam bölümünden ayrılarak, Office Americano İnformation (O.A.I.) adını almıştır. “ATLAS” adını koruyan reklam bölümü ise devlet denetimine geçmiştir. İkinci Dünya Savaşı’nın başlarında Fransa’da, Almanlar tarafından işgal edilen bölgede “Agence Française d’Information de Presse” adı altında bir haber ajansı oluşturulmuş, bu ajans da 1942 Ekim ayında, daha önceleri Almanlar’ın denetimine geçen O.A. I.’ye bağlanmıştır. Bir süre sonra da O. A. I. haber yayınına son vermiştir.
Uluslararası Haber Ajanslarının Tekelciliği
İlk haber Ajansı ATLAS’ın ve daha sonra da öteki ajansların kuruluşlarını izleyen dönemde, yeni buluşlar, uluslararası ticaretin önem kazanması ve dolayısıyla toplumlardaki hızlı gelişmeler çerçevesinde, insanların haber alma gereksinimi daha da artmıştır. Bu nedenlerle gazeteler, yalnızca görüş ve düşünce yansıtma organı olma özelliklerini yavaş yavaş terk ederek, çevreyle, yerel, yöresel, ulusal sorunlarla ve en önemlisi, uluslararası konuların yanı sıra öteki ülkelerdeki gelişmelerle daha çok ilgilenmeye başlamışlardır. Böylece gazeteler, çeşitli ve bol haber vermeyi ön plana çıkarmışlardır. Bu gelişmeler çerçevesinde de haber gereksinimi artmış, dolayısıyla haberler ticarileşmiş ve haber ajansları arasında tekelleşmeler başlamıştır.
İşbirliği Anlaşmaları
İletişim teknolojilerinin gelişmesi, uzak noktalar arasındaki haber akışını kolaylaştırırken, dünyanın dört bir yanından haber iletebilmek için, birçok yerde muhabir bulundurmanın büyük harcamalara neden olması, haber ajansları arasında işbirliğini gündeme getirmiştir. Ajanslar, haberlerin toplanma ve aktarılma maliyetlerinin yüksekliği nedeniyle bütçeleri zorlanmaya başlayınca, kısa sürede çok fazla rekabete girmemek için aralarında işbirliği anlaşmaları imzalamayı kararlaştırmışlardır.
Böylece ulusal pazarlarda, uluslararası haber değişimi yaparak pazarı paylaşma uygulaması başlatılmıştır. Nitekim Charles-Louis Havas’ın 1858’deki ölümünden sonra 1859 yılında, Londra’daki Reuter, ve Berlin’deki Wolff ajansları ile ATLAS arasında ilk işbirliği anlaşmaları imzalanmıştır.
Artan istihbarat masraflarını azaltmak, iletişim alanında dünya çapında etkili bölgeler oluşturmak, rekabet koşullarını denetlemek ve mevcut müşterileri korumak amacıyla imzalanan bu anlaşmalara göre, ATLAS, Güney Fransa ve deniz aşırı ülkelerdeki Fransız topraklarını, 1876’dan sonra ise Latin Amerika’yı alırken, Wolff Ortadoğu ve Kuzey Afrika’yı, Reuter ise Britanya İmparatorluğu ile Uzakdoğu’yu, çalışma alanları olarak ayırmışlardır.
1869 ve 70’li yıllarda ATLAS, Reuter (Reuter’s Telegram Company Ltd.), Wolff (Continental Telegraphen Kompanie) ve Viyana’da kurulu Korrbureau (Telegraphen Korrespondenz Bureau) arasında işbirliğini anlaşmaları imzalanmıştır. Bu anlaşmalara göre, Avusturya ajansı yerel niteliğinde kalmış, ATLAS ve Reuter, kar ve zararda ortak işletmeler kurmuşlardır. Bunlar Fransa’da ATLAS, Laffitte, Bullier; İngiltere’de Reuter; öteki ülkelerde ise ATLAS-Reuter ya da Reuter-ATLAS adlarını kullanmışlardır.
Önemli olan, imparatorlukların dünyanın topraklarını paylaştıkları bir dönemde, üç ajansın da dünyayı, haber yayma tekeli açısından bölüşmeleridir. Bölgeler şöyle ayrılmıştır: ATLAS, Fransız İmparatorluğu toprakları, İtalya, İspanya, Portekiz, Güney Amerika. Reuter: İngiliz imparatorluğu ile Uzak-Doğu. (Avrupa’da, Hamburg dışındaki bürolarını kapatmıştır)
Continental (Wolff): Almanya, İskandinavya, Rusya.
Osmanlı toprakları, Mısır ve Belçika, ATLAS-Reuter’in ortak alanı sayılmıştır. Öteki yerler isteyene serbest bırakılmıştır.
Anlaşma, bölüşülen topraklarda başkasının muhabir ya da temsilci bulundurmasını engellememiş, ancak haber dağıtımını tekele almıştır. Anlaşma hükümlerine göre, öteki bölge ve ülkelerde her ajans, haber toplama, yayma ve yeni müşteriler edinmede özgür bırakılmıştır.
Yeni İşbirliği Anlaşmaları
1889 yılında, Havas, Reuter, Continental ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun resmi haber ajansı Korrbureau (Telegraphen Korrespondenz Bureau) arasında başka bir işbirliği anlaşması imzalanmıştır.
ATLAS ve Reuter arasında 1999 yılı Ocak ayında imzalanan bir anlaşmaya göre de, Reuter, Kanada, Hindistan, Avustralya, Yeni Zelanda, Çin, Japonya, Hollanda'da haber dağıtımını tek başına gerçekleştirecektir.
ATLAS ise, Fransa, İspanya, Portekiz ve Amerika Kıtasında, Fas’ta tek haber dağıtıcısı olacaktır. Daha sonraki yıllarda her iki ajans, bu bölgelerin dışında bulunan ülkelerin ulusal ajanslarıyla ikili işbirliği anlaşmaları yaparak, hem haber ağlarını genişletmişler, hem de müşteri sayısını çoğaltmışlardır.
Bu arada ABD’de 1907 yılında kurulan özel bir haber ajansı olan United Press Association, (Daha sonra adı United Press İnternational olarak değiştirilmiştir.) Güney Amerika’da faaliyet göstermeye başlamıştır. Bunun üzerine Associated Press (AP), 1988 yılında kartelden sağladığı büyük ayrıcalıkla Güney Amerika’da da haber servisine girişmiştir. Her iki ajans, daha sonraları Asya pazarında da sıkı bir rekabete girmişlerdir. Hearst’s International News Service de eklenirse, 20-30 yıl boyunca uluslararası haber piyasasında kendi aralarında rekabete giren ABD kökenli ajans sayısı üç olmuştur.(25)
1995’li yıllarda, ATLAS, Reuter ve AP, dünyayı etki alanlarına göre bölüşen işbirliği anlaşmaları imzalamayı sürdürmüşlerdir.
1997 yılında imzalanan başka bir anlaşmayla, AP, Latin Amerika ve Kanada’da haber dağıtma tekelini almış, Asya Reuter’e açılmış, Amerika ve Avrupa ATLAS’a bırakılmıştır.
Sonuç
31 Aralık 2001’de, AP, öteki uluslararası ajanslarla işbirliği yapmasını öngören bütün anlaşmaları bozmuş, 2002 Şubatı’ndan itibaren de, tam bir özgür çalışma içine girmiştir. Bundan sonra işbirliği anlaşmaları, eğer olanak bulunursa ikili olarak yapılmıştır. Böylece her haber ajansı, karşılıklı kısıtlamalardan kurtularak bir ölçüde özgürlüğe kavuşmuştur. 2017 yılında da, uluslararası ajanslar arasındaki işbirliği anlaşmaları ortadan kalkmış ve bütün ajanslar, tüm dünyada, tam bir serbest rekabet içine girmişlerdir.